Wskaźniki udarów mózgu po uwzględnieniu wieku spadły w ciągu trzech dekad o kilkadziesiąt procent, a mimo to liczba osób chorych i zmarłych nadal rośnie. Wynika to z nowego raportu Global Burden of Disease, opublikowanego w czasopiśmie „Neuroepidemiology”.
Mniej udarów w przeliczeniu, więcej w liczbach bezwzględnych
Zespół prof. Valery’ego L. Feigina z Auckland University of Technology oszacował, że w 2023 roku pierwszy udar przeszło 13,2 mln osób, a 6,8 mln zmarło. Prawie 105 mln ludzi żyło wtedy ze skutkami wcześniejszego udaru. To druga na świecie przyczyna zgonów i trzecia, jeśli liczyć razem zgony i niepełnosprawność.
Od 1990 do 2023 roku standaryzowana wiekiem śmiertelność spadła o 52%, a zapadalność o 25%. Wskaźnik DALY, który łączy lata życia utracone przez przedwczesną śmierć z latami przeżytymi z niepełnosprawnością, zmalał o 48%. W tym samym czasie liczba nowych udarów wzrosła o 73%, liczba zgonów o 22%, a łączne DALY o 18%.
Choroba nie tylko seniorów
Starzenie się i przyrost ludności wyjaśniają tylko część tego wzrostu. Według autorów 52% udarów dotyczy dziś osób poniżej 70. roku życia, a około 1,9 mln rocznie występuje u ludzi w wieku 15–49 lat. Badacze wiążą to z wcześniejszym i silniejszym narażeniem na czynniki metaboliczne. Chodzi głównie o źle kontrolowane ciśnienie oraz otyłość z dzieciństwa, która po latach przechodzi w nadciśnienie i cukrzycę.
Niekontrolowane nadciśnienie to największy pojedynczy czynnik, odpowiadający za około 60% globalnego obciążenia udarami. Około połowa pacjentów, którym przepisano leki na ciśnienie, odstawia je w ciągu kilku miesięcy, często gdy wyniki się unormują. Tylko około 20% osób odczuwa podwyższone ciśnienie, dlatego Feigin nazywa je „cichym zabójcą”.
Raport zwraca też uwagę na temperaturę. Udział wysokiej temperatury otoczenia w obciążeniu udarami wzrósł między 1990 a 2023 rokiem o 122% i dał w 2023 roku ponad 2,2 mln DALY, głównie w Afryce Północnej i Środkowej, na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej. Ryzyko niesie również chłód, zwłaszcza tam, gdzie ludzie są przyzwyczajeni do ciepła, a nagłe ochłodzenia wiążą się z częstszymi udarami i zawałami.
Inna strategia prewencji
Feigin krytykuje podejście „wysokiego ryzyka”, w którym bada się ludzi i leczy tylko tych z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym. Jego zdaniem nawet w najlepszym scenariuszu pozwala ono zapobiec około 11% udarów i zawałów, bo około 80% udarów występuje u osób zaliczanych do grup niskiego i umiarkowanego ryzyka. Przeglądy badań z randomizacją wykazały ponadto, że samo badanie przesiewowe bez dalszych działań nie zmniejsza liczby zdarzeń.
Zamiast tego autor proponuje połączenie działań na poziomie całej populacji, takich jak ograniczanie soli, podatki od słodzonych napojów i walka z paleniem, z prewencją indywidualną. Mają w niej pomagać cyfrowe narzędzia, na przykład aplikacje do oceny ryzyka, dostępne dla osób z każdym poziomem ryzyka. Feigin ostrzega:
- „Potrzebujemy strategii, która obejmuje każdego z choćby jednym podwyższonym czynnikiem ryzyka, a nie tylko tych, którzy przekroczyli próg wysokiego ryzyka” – podkreśla Valery Feigin.
Co to oznacza dla Polski
Raport opisuje sytuację globalną. Ponad 80% zgonów z powodu udaru i DALY przypada na kraje o niskich i średnich dochodach, więc nie wszystkie liczby można wprost przełożyć na Polskę ani inne kraje UE. Wniosek o roli ciśnienia tętniczego jest jednak uniwersalny, a nadciśnienie jest problemem także w naszym kraju.
W praktyce oznacza to kilka rzeczy:
- regularnie mierz ciśnienie, także gdy czujesz się dobrze,
- nie odstawiaj leków na własną rękę, nawet jeśli wyniki się poprawiły. O zmianie leczenia decyduje lekarz,
- pamiętaj, że udar zdarza się również osobom młodszym, nie tylko seniorom,
- w upały i nagłe ochłodzenia zachowaj ostrożność, zwłaszcza jeśli masz nadciśnienie lub chorobę serca.
Dla systemów ochrony zdrowia płynie z badania ostrzeżenie: jeśli prewencja pozostanie ograniczona do wąskiej grupy wysokiego ryzyka, rosnąca liczba pacjentów może okazać się trudna do udźwignięcia.
Źródło: Medical Xpress – „Global stroke burden keeps rising despite falling stroke rates”